Sessiz Bir Kriz: Böceklerin Kitlesel Yok Oluşu ve Ekosistemlerin Çöküşü
Altıncı Kitlesel Yok Oluş: Yaşadığımız Dönemin Gerçeği
Bilim insanları, günümüzde büyük bir yok oluş krizinin yaşandığını sürekli vurguluyor. Bu kriz, son 600 milyon yıl içinde yaşanan beş büyük kitlesel yok oluşla kıyaslanabilecek kadar hızlı ve kapsamlı olan altıncı kitlesel yok oluş olarak adlandırılıyor. Özellikle tropikal ormanlardaki biyolojik çeşitliliğin kaybı, önemli tropikal bitki türlerinin gelecekte yeniden oluşumunu doğrudan etkiliyor.
Bu da, dünya genelindeki birçok tropikal ormanın çiçek bileşiminde ve ekolojik dinamiklerinde büyük bir değişim yaşandığını gösteriyor. Artan insan nüfusu, daha fazla kaynak ve enerji tüketimiyle oluşan gayrisafi yurtiçi hasıla (GSYİH), son yüzyılda %460 arttı ve 2050 yılına kadar %240 daha artması bekleniyor. Ayrıca, 2050’ye kadar 109 milyon hektarlık doğal ekosistemin tarım alanına dönüştürüleceği tahmin ediliyor.
Kirlilik, habitat parçalanması, istilacı yabancı türlerin etkisi ve küresel ısınma ile birlikte biyolojik çeşitlilik kaybı artmaya devam edecek.
Unutulan Kaybımız: Böcekler
Biyoçeşitlilik kayıpları arasında böcekler, belki de en az akla gelen canlılar. Çünkü insanlar böcekleri düşündüğünde genellikle hamam böcekleri veya sivrisinek gibi can sıkıcı türler akıllarına gelir. İşte bu algı sorunu, böceklerin yok oluşuna dikkat çekmede yaşanan en büyük zorluktur.
Oysa böceklerin ekosistemlerdeki varlığı görmezden gelinemeyecek kadar önemlidir. Bir böcek türünün yok oluşu, yalnızca ekosistemin karmaşık yapısındaki bir parçanın kaybı değil, aynı zamanda besin zincirinin diğer halkaları için gerekli biyokütlenin kaybı anlamına gelir. Bu kırılma, birbirine bağımlı canlıların beslenmesinde zincirleme etkilere yol açar.
Ayrıca bitkilerin döllenmesi, yani varlığını sürdürebilmesi de böceklerin tozlaşma faaliyetlerine bağlıdır. İnsanların bağlı olduğu ekosistemlerin yok olmasının ötesinde, gelecekte hastalıkların tedavisinde kullanılabilecek eşsiz genetik materyallerin de kaybedildiği unutulmamalıdır.
Böcekler Biyoçeşitlilik İçin Neden Önemlidir?
Böcekler hem tür sayısı hem de birey sayısı açısından son derece başarılı organizmalardır. Karasal ekosistemlerde otçul, tozlayıcı, ayrıştırıcı, avcı ve parazit gibi birçok önemli işleve sahiptirler. Böceklerin yaklaşık %50’sinin otçul olduğu tahmin ediliyor.
Bu böcekler, karbon ve azot döngülerini hızlandırarak ekosistem içinde enerji aktarımına büyük katkı sağlar. Tarım açısından bazı türler zararlı ya da hastalık taşıyıcı olsa da, büyük çoğunluğu ekosistem hizmetleri sağlayarak dünya ekonomisine olumlu katkı sunar.
Son 300 milyon yıldır ekolojik ve evrimsel açıdan büyük öneme sahip olmalarına rağmen, böceklerin yok oluşu üzerine yeterince çalışma yapılmamıştır.
İnsan Faaliyetleri Ekosistemleri ve Böcekleri Çökertiyor
İnsan kaynaklı faaliyetler, birçok ekosistemin çökmesine yol açıyor. Ekosistemler çöktükçe, ölçülemeyecek kadar çok sayıda böcek türü yok oluyor. En büyük endişe ise, böcek türlerinin yarısından fazlasının yaşadığı tropikal ormanların kaybedilmesidir.
Ormansızlaşma; istilacı türleri, yabani otları ve patojenleri teşvik eder. Bu da böcek popülasyonlarının parçalanmasına, iklim değişikliğine karşı dirençlerinin azalmasına neden olur.
Yoğun tarım, iklim değişikliği, kentleşme, habitat kaybı, hastalıklar ve istilacı türler gibi faktörler böceklere sinerjik biçimde zarar vererek, adeta böcek soykırımını tetiklemiştir. Bu nedenle, böcek faunasına yönelik tehditlerin çoğu birbiriyle etkileşim halindedir.
Eğer böcek türlerinin kaybı durdurulmazsa, bu durum hem gezegenin ekosistemleri hem de insanlığın varlığı açısından felaket sonuçlar doğuracaktır.
Veriler Ne Diyor? Sessizce Azalan Böcekler
Son yıllarda yapılan bazı bilimsel araştırmalar, böcek popülasyonlarının zaman içinde dramatik şekilde azaldığını ortaya koydu. Örneğin, Almanya’nın batısındaki doğa koruma alanlarında uçan böcek biyokütlesinde 27 yılda %75 azalma tespit edildi. Bu bulgu, “böcek kıyameti” yaşadığımızı gösteriyor.
Daha sonra dünyanın farklı bölgelerinde yapılan benzer çalışmalar da çoğunlukla aynı sonucu verdi: böcekler hızla azalıyor.
Bu kapsamda yapılan en büyük veri derlemesinde, 1925-2018 yılları arasında, 1.676 farklı alanda yürütülmüş 166 uzun dönemli araştırma birleştirildi. Araştırmacılar, bu büyük veri setini analiz ederek dünya genelinde böcek sayısının nasıl değiştiğini hesapladı.
Yıllık %0.92 Azalma: Sessiz Bir Yok Oluş
Analiz sonucunda, karasal böceklerde yılda ortalama %0,92 azalma tespit edildi. Bu oran size küçük gibi gelebilir. Ancak 30 yıllık bir süreçte bu oran %24, 75 yılda ise %50 azalma anlamına gelir.
Yani böcek sayısındaki bu sessiz düşüş, her yıl fark edilmeden devam ediyor.
Çalışmada ayrıca, toprakta, ağaçlarda ve suda yaşayan böcekler de analiz edildi. Özellikle çimlik alanlarda ve toprakta yaşayan böceklerin sayısında azalma olduğu; ağaç tepelerinde yaşayan böceklerin sayısında ise ortalama olarak önemli bir değişim olmadığı görüldü.
İlginç bir şekilde, hayatının bir kısmını suda geçiren bazı türlerde (örneğin tatarcıklar, mayıs sinekleri), yılda ortalama %1,08 artış saptandı. Bu, 30 yılda %38 artış anlamına gelir. Bu artışın özellikle Kuzey Avrupa, Batı ABD ve Rusya’da güçlü olduğu görüldü.
Bu da demektir ki: böcek popülasyonları geri kazanılabilir.
Son 50 yılda temizlenen nehirler ve göller, tatlı su ekosistemlerinde biyolojik çeşitliliği yeniden artırmıştır.
Böcek Kıyametini Hafifletmek İçin Ne Yapılabilir?
Koruma altında olan birçok doğal alanda bile böcek sayılarında keskin düşüşler yaşanıyor. Böceklerin üreme başarıları türe ve bölgeye göre değiştiğinden, daha fazla çalışmaya ihtiyaç var.
Böcek kayıplarının en büyük nedeni habitat tahribatıdır.
Özellikle kentleşme yoluyla doğal yaşam alanlarının yok edilmesi, karasal böceklerin azalmasıyla doğrudan ilişkilidir. Arazi kullanımı ve habitat kaybı, yalnızca böcekler için değil, küresel biyoçeşitliliğin tamamı için temel tehdittir.
Neler Yapılabilir? Bilim İnsanlarının Önerileri:
Kaliteli ve yönetilebilir arazilerin korunması,
Tarım uygulamalarının türlerle uyumlu hâle getirilmesi,
İklim değişikliğiyle mücadele,
Toplumun ve karar vericilerin bu konuda bilinçlendirilmesi.
Ve en önemlisi:
Minicik canlıların yaşamda oynadığı büyük rolün farkına varmak.
Onları gördüğümüzde can sıkıcı haşereler yerine, ekosistemi ayakta tutan küçük işçiler olarak düşünmeliyiz. Onlara karşı en önemli sorumluluğumuz, sürdürülemez hiçbir uygulamaya ortak olmamaktır.
📚 Kaynakça:
Stork, N.E. Re-assessing current extinction rates. Biodivers Conserv 19, 357–371 (2010).
Samways, M. J. Insect Conservation: A Synthetic Management Approach. Annual Review of Entomology, 52(1), 465–487.
University of Helsinki. “Scientists warn humanity about worldwide insect decline”, ScienceDaily, 2020.
Roel van Klink et al., Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances, Science, 2020; 368 (6489): 417–420.